Zomer, geschilderd in januari

Geel op geel op geel. Een aardewerken vaas staat op een gele tafel, tegen een lichtgele muur. Erin staan vijftien zonnebloemen, in alle stadia van hun leven. Sommige zijn net open, met een krans van felle blaadjes. Andere staan in volle bloei. Weer andere hangen al wat slap en hebben hun blaadjes verloren, zodat alleen het hart met de zaden overblijft. Op de vaas staat in blauwe letters een naam: Vincent.

Vincent van Gogh woonde in 1888 in Arles, in het zuiden van Frankrijk. In een eerdere aflevering, over zijn slaapkamer, hoorde je al dat hij daar het Gele Huis huurde en uitkeek naar de komst van zijn collega Paul Gauguin. In augustus van dat jaar begon hij aan een reeks schilderijen met zonnebloemen. Ze waren bedoeld om het huis te versieren, en vooral de kamer waarin Gauguin zou logeren. Hij moest snel werken, want zonnebloemen verwelken snel. In korte tijd ontstonden vier doeken.

Gauguin kwam eind oktober en had bewondering voor de zonnebloemen. Hij schilderde zelfs een portret van Van Gogh terwijl die aan een schilderij van zonnebloemen werkt; ook dat doek hangt nu in het Van Gogh Museum. De samenwerking tussen de twee schilders duurde niet lang. Na ongeveer twee maanden, rond Kerstmis, liep het mis en vertrok Gauguin weer.

Het schilderij in Amsterdam is geen van die eerste vier. Van Gogh maakte het in januari 1889, kort na die moeilijke periode, als herhaling van een zonnebloemenschilderij uit augustus dat nu in Londen hangt. Hij herhaalde vaker eigen werk, en elke herhaling werd weer een beetje anders. Dezelfde bloemen, maar met andere tinten en een andere toets.

‘Van Gogh maakte het in de winter, na een zware tijd, en toch is het een schilderij vol zon.’

De kleur speelt de hoofdrol. Het lijkt alsof Van Gogh wilde ontdekken hoeveel je met één kleur kunt doen. Hij gebruikte verschillende soorten gele verf, waaronder chroomgeel, een pigment dat pas in de negentiende eeuw beschikbaar kwam. Zo ontstond een schilderij dat bijna helemaal geel is en toch nergens eentonig wordt. Het oranje en groen van de harten, de groene stelen en de blauwe lijnen op de vaas zorgen voor contrast.

Kijk ook naar de verf zelf. Van Gogh zette die dik op het doek, met korte, zichtbare streken. In de harten van de bloemen ligt de verf bijna als een reliëf, zodat je de zaden lijkt te voelen. De blaadjes zijn met snelle, gebogen streken neergezet. Van dichtbij zie je hoe vrij hij werkte. Van een afstand komt alles samen tot een boeket dat bijna lijkt te gloeien.

Die verf is ook kwetsbaar. Onderzoek heeft laten zien dat sommige pigmenten in de loop van de tijd zijn veranderd: een deel van het geel is donkerder en bruiner geworden dan het ooit was. Ook is het doek gevoelig voor trillingen en schommelingen in de luchtvochtigheid. Het Van Gogh Museum heeft daarom besloten dat het schilderij niet meer op reis gaat. Wie het wil zien, komt naar Amsterdam.

Van Gogh overleed in 1890. Zijn broer Theo stierf een half jaar later, en het werk kwam terecht bij Theo’s weduwe, Jo van Gogh-Bonger. Zij zette zich de rest van haar leven in om Vincents werk bekend te maken. Deze zonnebloemen horen bij de verzameling die de familie in 1962 onderbracht in de Vincent van Gogh Stichting. Ze hangen in het Van Gogh Museum in Amsterdam, dat in 1973 de deuren opende.

Zonnebloemen draaien zich naar het licht. Misschien raakt dit schilderij daarom zoveel mensen. Van Gogh maakte het in de winter, na een zware tijd, en toch is het een schilderij vol zon. Het laat bloemen zien die bloeien en bloemen die verwelken, naast elkaar in één vaas. Het leven in al zijn stadia, en alles even mooi.

De redactie van Topstukken