Een zwaan die niet wijkt

Een witte zwaan spreidt zijn vleugels, de veren opgezet, de snavel wijd open. Hij staat boven zijn nest en blaast naar een hond die links door het water aan komt zwemmen. Het dier is bijna levensgroot geschilderd, tegen een blauwe lucht met een gouden wolk. Wie voor dit grote doek staat, hoort het geblaas bijna.

Jan Asselijn schilderde De bedreigde zwaan rond 1650. Hij had jarenlang in Italië en Frankrijk gewerkt voordat hij zich in Amsterdam vestigde. In Rome sloot hij zich aan bij de Bentvueghels, een gezelschap van kunstenaars uit de Nederlanden die elkaar daar bijnamen gaven. De zijne was Krabbetje, waarschijnlijk vanwege een misvormde hand. Terug in Amsterdam schilderde hij vooral zonnige landschappen met ruïnes, herders en vee, vol warm, zuidelijk licht. Een groot dierstuk als deze zwaan is in zijn werk eerder een uitzondering. Asselijn overleed in 1652, niet lang nadat hij dit schilderij maakte.

In eerste instantie is dit gewoon een dierstuk: een zwaan die zijn nest verdedigt. Zwanen kunnen dat fel doen, en Asselijn heeft dat met grote precisie vastgelegd. De lichte vleugels tegen de donkere hemel, de spanning in de nek, de eieren die in het nest te zien zijn. Er dwarrelen zelfs losse veertjes door de lucht. Het is een moment van pure dierlijke kracht, groot en dichtbij in beeld gebracht.

Later kreeg het schilderij een heel andere lading. Iemand schreef er woorden op. Bij de zwaan staat ‘de raadpensionaris’, op een van de eieren ‘Holland’ en bij de hond ‘de vijand van de staat’. Daarmee werd de zwaan een zinnebeeld van Johan de Witt, de raadpensionaris van Holland, die het land beschermt tegen zijn vijanden.

‘Soms is moed gewoon blijven staan.’

Die opschriften zijn pas na de dood van de schilder aangebracht. Johan de Witt werd in 1672, het Rampjaar, in Den Haag door een woedende menigte vermoord. Asselijn was toen al twintig jaar dood. Hij heeft zijn zwaan dus nooit als politiek symbool bedoeld. Het is een mooi voorbeeld van hoe een kunstwerk een eigen leven gaat leiden: kijkers geven er betekenis aan, soms lang na de maker.

Het schilderij heeft ook in de geschiedenis van het Rijksmuseum een bijzondere plek. In 1800 werd het aangekocht voor de Nationale Konst-Gallerij in Den Haag, de voorloper van het Rijksmuseum. Het was het allereerste schilderij dat die nieuwe nationale verzameling kocht. Zo werd een zwaan die zijn nest verdedigt het begin van wat nu ons nationale museum is.

Als je het schilderij in het Rijksmuseum gaat bekijken, merk je hoe groot het is: bijna anderhalve meter hoog en ruim anderhalve meter breed. Kijk naar de veren, die Asselijn met zachte, lichte toetsen heeft opgebouwd, en naar de zwarte poten die zich schrap zetten op de oever. De opschriften zijn klein en gemakkelijk over het hoofd te zien. Zoek ze maar eens: links bij de hond, en onder de zwaan.

Dat past eigenlijk wel. Een museum is ook een soort nest: een plek waar we samen bewaren en beschermen wat kwetsbaar en kostbaar is, zodat anderen er later ook van kunnen genieten. Het verhaal van deze zwaan gaat over precies dat: iets beschermen wat je dierbaar is, met alles wat je hebt.

Je hoeft geen politieke geschiedenis te kennen om het te voelen. Een wit dier tegen een donkere lucht, dat niet wijkt voor wat op hem afkomt. Het is dramatisch en tegelijk heel eenvoudig. Soms is moed gewoon blijven staan.

De redactie van Topstukken