Het vogeltje dat de ramp overleefde

Het is een van de kleinste schilderijen in het Mauritshuis, maar wie het eenmaal gezien heeft, vergeet het niet snel. Op een lichte, gepleisterde muur hangt een voederbakje. Op de bovenste stok zit een puttertje, met zijn rode kopje, de gele streep op zijn vleugel en zijn heldere oogje. Om zijn pootje zit een dun kettinkje. Hij kan niet weg.

Het puttertje, ook wel distelvink genoemd, was in de zeventiende eeuw een geliefd huisdier. De vogeltjes leerden een kunstje: met een klein emmertje trokken ze water omhoog uit een bakje, alsof ze water putten uit een put. Daar komt de naam vandaan. Het kettinkje hoorde bij dat kunstje. Zonder ketting zou het vogeltje gewoon zijn weggevlogen.

Carel Fabritius schilderde het in 1654 en zette zijn naam en het jaartal duidelijk op het paneel. Het is met verrassend weinig verf gemaakt. Van dichtbij zie je losse, snelle streken en een paar vegen licht. Zet een paar stappen achteruit en het vogeltje komt tot leven. Ook de lichte achtergrond valt op. Veel tijdgenoten zetten hun onderwerp tegen een donkere achtergrond; Fabritius laat het daglicht op een kale muur spelen.

Het paneel is nauwelijks groter dan een vel A4. Juist dat bescheiden formaat maakt het zo intiem. Kijk ook naar de schaduwen. Het voederbakje en het vogeltje werpen een zachte schaduw op de muur, waardoor je voelt dat er ruimte zit tussen de vogel en de wand. De ronde stokjes van het bakje vangen het licht aan de bovenkant. Het zijn maar een paar streken, maar ze staan precies goed. Het is geen nauwkeurige vogelstudie, veer voor veer, maar een indruk van een levend dier, gezien in een flits.

‘Een klein, levend wezen, vastgemaakt en toch fier.’

Waarvoor het paneel precies bedoeld was, weten we niet. Het formaat en de manier waarop het licht valt, doen vermoeden dat het deel kan hebben uitgemaakt van een meubel, een luik of een wand. Zo zou het voor een bezoeker hebben geleken alsof er echt een vogeltje zat. Zulke spelletjes met gezichtsbedrog, trompe-l’oeil genoemd, waren in die tijd geliefd.

Fabritius was een van de begaafdste leerlingen van Rembrandt in Amsterdam. Later vestigde hij zich in Delft. Daar ging het op 12 oktober 1654 vreselijk mis: een kruitmagazijn in de stad ontplofte. De Delftse donderslag verwoestte een groot deel van de stad en kostte veel mensen het leven. Fabritius was een van hen. Hij werd tweeëndertig jaar.

Met hem ging ook een groot deel van zijn werk verloren. Er zijn nog maar ongeveer een dozijn schilderijen van hem bekend. Dat juist dit kleine paneel, geschilderd in het jaar van zijn dood, bewaard is gebleven, voelt bijna als een klein wonder. Kunsthistorici zien in zijn werk een schakel tussen Rembrandt en de Delftse schilders die na hem kwamen, met hun liefde voor koel daglicht op lichte muren.

Sinds 1896 hangt het puttertje in het Mauritshuis in Den Haag. Het werd wereldberoemd door de roman The Goldfinch van de Amerikaanse schrijfster Donna Tartt uit 2013, waarin het schilderij een hoofdrol speelt. Sindsdien komen bezoekers van ver om dat ene kleine vogeltje te zien. Het Mauritshuis is een museum op menselijke maat, in een zeventiende-eeuws stadspaleis aan de Hofvijver in Den Haag. Het puttertje hangt er tussen grote namen uit de Gouden Eeuw, en toch zijn er steeds weer bezoekers die speciaal voor dit kleine paneel komen. Ga je kijken, ga dan gerust even dichtbij staan. Je ziet dan pas goed hoe weinig verf Fabritius nodig had.

Maar je hebt geen boek nodig om erdoor geraakt te worden. Een klein, levend wezen, vastgemaakt en toch fier. Het zit stil, maar je voelt dat het elk moment zijn vleugels kan spreiden. Misschien is dat wat het schilderij zo sterk maakt: het laat kwetsbaarheid en veerkracht tegelijk zien, in een paar vierkante centimeter verf.

De redactie van Topstukken