Een boeket dat nooit heeft bestaan

Een glazen vaas op een stenen plaat, en daarin een uitbundig boeket. Tulpen met rood gevlamde blaadjes, roze en witte rozen, een oranje bloem die over de rand van de tafel hangt, een blauwe winde die zich tussen de stengels door slingert. Het licht valt van links en laat de blaadjes oplichten tegen een donkere achtergrond. Het is een feest om naar te kijken, en het is helemaal verzonnen.

Rachel Ruysch schilderde bloemen die in werkelijkheid nooit tegelijk in één vaas hadden kunnen staan, omdat ze in verschillende seizoenen bloeien. Bloemschilders werkten vaak met studies van losse bloemen, die ze later samenbrachten in één compositie. Zo ontstond een boeket dat mooier en voller is dan de natuur het ooit op één moment zou kunnen schikken.

Ruysch werd in 1664 in Den Haag geboren en groeide op in Amsterdam. Haar vader, Frederik Ruysch, was een beroemde anatoom en botanicus met een grote verzameling naturaliën. Die verzameling werd tot ver buiten Nederland beroemd; de Russische tsaar Peter de Grote kocht er in 1717 een groot deel van. Rachel groeide dus op tussen planten, insecten en vlinders, en leerde al jong nauwkeurig kijken. Als tiener ging ze in de leer bij de bloemschilder Willem van Aelst. Dat Rachel in die wereld van wetenschap en verwondering opgroeide, zie je terug in haar schilderijen. Ze kijkt naar bloemen als een onderzoeker, maar schildert ze als een kunstenaar.

Ze werd een van de best betaalde schilders van haar tijd. Haar werk werd verzameld door vorsten en rijke liefhebbers in heel Europa, en van 1708 tot 1716 was ze hofschilder van de keurvorst van de Palts in Düsseldorf. Voor een vrouw in die tijd was zo’n loopbaan uitzonderlijk.

‘Een boeket dat nooit heeft bestaan, en daardoor voor altijd bloeit.’

Tegelijk was ze moeder van tien kinderen. Ze trouwde met de portretschilder Juriaen Pool en bleef haar hele leven schilderen. Op een van haar late schilderijen zette ze er trots haar leeftijd bij: drieëntachtig jaar. Ze overleed in 1750 in Amsterdam.

Wie dichtbij komt, ziet hoeveel zorg in elk blad zit. Ruysch schilderde de nerven, de gekrulde randen en de glans van de bloemblaadjes met een precisie die je bijna wetenschappelijk kunt noemen. In veel van haar stillevens verstopte ze bovendien kleine bewoners, zoals insecten en rupsen. Toch voelt haar werk nooit stijf. Stengels buigen, bloemen draaien naar het licht, het boeket lijkt te ademen.

Kijk ook hoe het boeket is opgebouwd. Bovenaan steekt een witte, gevlamde tulp uit, in het hart van het boeket lichten de witte en roze rozen op, en onderaan hangt een oranje bloem over de rand van de stenen plaat. Zo dwaalt je blik als vanzelf van boven naar beneden en weer terug. De vaas zelf is nauwelijks te zien. Alles draait om de bloemen.

Bloemstillevens hadden in die tijd vaak ook een stille boodschap. Bloemen verwelken, schoonheid is tijdelijk. Een tulp die vandaag op zijn mooist is, hangt morgen al slap. Dat besef maakt het kijken eigenlijk alleen maar intenser: je ziet iets wat in het echt nooit zo lang zou blijven. Op het doek blijft het boeket staan, eeuw na eeuw, terwijl de bloemen waarnaar Ruysch keek allang zijn vergaan.

Lange tijd stond Rachel Ruysch in de kunstgeschiedenis in de schaduw van haar mannelijke collega’s. De laatste jaren krijgt ze weer de aandacht die ze in haar eigen tijd vanzelfsprekend kreeg. Dit stilleven in het Rijksmuseum laat zien waarom. Het is een ode aan geduld en vakmanschap. Een boeket dat nooit heeft bestaan, en daardoor voor altijd bloeit.

De redactie van Topstukken