Twee handen, één gebaar

Een man en een vrouw staan dicht naast elkaar. Hij slaat zijn linkerarm om haar schouder en legt zijn rechterhand op haar borst, ter hoogte van haar hart. Zij legt haar hand licht op de zijne. Ze kijken elkaar niet aan. Hun blik is naar binnen gekeerd, alsof ze allebei luisteren naar iets wat alleen zij horen. Het is een van de laatste grote schilderijen van Rembrandt, en voor veel mensen het tederste dat hij ooit maakte.

Rembrandt van Rijn schilderde het in de tweede helft van de jaren 1660, in Amsterdam. Hij was toen al lang een beroemd kunstenaar, maar zijn leven was niet makkelijk meer. In 1656 was hij failliet gegaan, en zijn grote huis en zijn kunstverzameling werden verkocht. Hij woonde inmiddels in een eenvoudiger huis aan de Rozengracht. In 1663 overleed zijn levensgezellin Hendrickje Stoffels, in 1668 zijn zoon Titus. Een jaar later stierf Rembrandt zelf.

Wie de twee mensen op het schilderij zijn, weten we niet. De bijnaam Het Joodse bruidje stamt uit de negentiende eeuw. Volgens de overlevering zag een Amsterdamse verzamelaar er een Joodse vader in die zijn dochter op haar trouwdag een halssnoer omhangt. Die uitleg volgt vrijwel niemand meer, maar de naam bleef hangen. Het Rijksmuseum beschrijft het schilderij nu als een portret van een paar als figuren uit het Oude Testament, waarschijnlijk Isaak en Rebekka.

In het bijbelverhaal doen Isaak en Rebekka zich in een vreemd land voor als broer en zus, uit angst voor de koning. Hun geheim komt uit wanneer de koning ziet hoe liefdevol ze met elkaar omgaan. Juist zo’n moment van tederheid lijkt Rembrandt te hebben gekozen. Waarschijnlijk liet een echtpaar uit zijn eigen tijd zich zo afbeelden, gekleed als bijbelse figuren. Dat was in de zeventiende eeuw niet ongewoon. Wie dat paar was, is nooit met zekerheid vastgesteld.

‘Alles wat kan afleiden, heeft Rembrandt in het donker laten verdwijnen. Wat overblijft, zijn twee mensen en één gebaar.’

Kom je dichterbij, dan verandert het schilderij. De mouw van de man is geen vlakke stof meer, maar een landschap van verf. Rembrandt bracht de kleur in dikke lagen aan, waarschijnlijk deels met een paletmes, zodat de verf echt boven het doek uitsteekt. Het goudgele licht lijkt in de plooien te zitten in plaats van erop te vallen. Ook de rode jurk van de vrouw is opgebouwd uit lagen en streken die van dichtbij bijna abstract lijken. Doe een paar stappen terug, en alles valt weer op zijn plek.

Daartegenover staan de handen en de gezichten, die juist zacht en voorzichtig zijn geschilderd. De ringen, de armbanden en het parelsnoer om haar hals vangen kleine puntjes licht. De achtergrond is donker en vaag; je ziet met moeite iets van een gebouw en wat groen. Alles wat kan afleiden, heeft Rembrandt in het donker laten verdwijnen. Wat overblijft, zijn twee mensen en één gebaar.

Een van de grootste bewonderaars van dit schilderij was Vincent van Gogh. In oktober 1885 bezocht hij het pas geopende Rijksmuseum. Een vriend die met hem meeging, vertelde later dat Van Gogh lang voor Het Joodse bruidje bleef zitten. Hij zou hebben gezegd dat hij tien jaar van zijn leven zou geven als hij hier veertien dagen mocht zitten, met alleen een korst droog brood.

Het doek is groot, ruim anderhalve meter breed, en hangt al sinds 1885 in het Rijksmuseum in Amsterdam. Het is een schilderij waar je niet zomaar langsloopt. Neem er de tijd voor. Kijk eerst van een afstand naar de twee figuren samen, en ga daarna dichtbij staan, bij de mouw en bij de handen. Je ziet dan hoe ruw en hoe teder Rembrandt tegelijk kon schilderen.

Misschien is dat wat dit schilderij zo bijzonder maakt. Het laat geen bruiloft zien en geen groot verhaal, maar iets wat iedereen herkent: de vertrouwelijkheid tussen twee mensen die bij elkaar horen. Rembrandt schilderde het aan het eind van een leven vol verlies. En toch is het geen somber werk. Het is warm, en vol zorg voor elkaar.

De redactie van Topstukken