Een lege kan en een brede lach

Hij lacht je recht in je gezicht. Een man met een zwarte baret en een grote rode veer draait zich naar je om en houdt een stenen kan omhoog. Hij houdt hem schuin, zodat je kunt zien dat hij leeg is. Op tafel liggen een pijp, een opengevouwen papiertje en een komfoortje met gloeiende kooltjes. Het is 1629, en een jonge schilder uit Haarlem laat zien wat ze kan.

Judith Leyster was toen pas twintig. Ze werd in 1609 in Haarlem geboren als dochter van een brouwer. Hoe ze precies schilder werd, weten we niet. Maar haar vroege werk laat zien dat ze goed had gekeken naar de levendige, losse manier van schilderen die toen in Haarlem in zwang was, vooral bij Frans Hals.

Het schilderij vangt één moment. De man lacht, misschien om een grap, misschien om zichzelf. Vrolijke drinkers waren een geliefd onderwerp in die tijd, maar ze konden ook een lesje bevatten: wie te veel drinkt, verliest zichzelf. De lege kan kun je dus ook als een knipoog zien. Leyster laat de kijker zelf bepalen of je lacht om de man of met hem mee.

Kijk ook naar de manier van schilderen. De veer, de mouwen en de plooien van zijn jas zijn met snelle, zichtbare streken neergezet. De achtergrond is een egale grijze vlakte, waardoor de figuur er des te sterker uitspringt. De man leunt naar ons toe en zijn armen komen bijna uit het doek. Het voelt als een momentopname, alsof hij net een grapje heeft gemaakt en wacht op je reactie.

‘Leyster laat de kijker zelf bepalen of je lacht om de man of met hem mee.’

Rechtsboven, onder het jaartal, staat haar monogram: de letters J en L, verbonden met een ster. Dat is een woordspel op haar naam. Een leister, of leidster, is een leidende ster: de poolster waarop zeelieden hun koers bepaalden. Ze was trots op haar naam, en dat mocht iedereen zien. Rond 1630 schilderde Leyster ook een zelfportret, dat nu in Washington hangt. Ze zit achter haar ezel, met het penseel in de hand, en draait zich net als haar drinker lachend naar de kijker om. Het is een zelfbewust beeld van een vrouw die laat zien wat haar vak is. Wie de twee schilderijen naast elkaar legt, herkent dezelfde levendigheid en hetzelfde plezier in het moment.

In 1633 werd Leyster lid van het Haarlemse Sint-Lucasgilde, het beroepsgilde van schilders. Dat was voor een vrouw heel bijzonder. Ze had een eigen werkplaats en eigen leerlingen. Toen een van die leerlingen zonder overleg vertrok naar de werkplaats van Frans Hals, stapte ze naar het gilde om haar recht te halen. Het gilde stelde haar in het gelijk.

In 1636 trouwde ze met de schilder Jan Miense Molenaer. Het echtpaar kreeg kinderen en woonde een tijd in Amsterdam. Na haar huwelijk is er veel minder werk van haar bekend. Mogelijk werkte ze mee in de werkplaats van haar man, of had ze het druk met het gezin en de zaak. Ze overleed in 1660.

Daarna raakte haar naam lange tijd in vergetelheid. Haar schilderijen werden toegeschreven aan anderen, vooral aan Frans Hals. Pas aan het eind van de negentiende eeuw herkende een kunsthistoricus haar monogram op een schilderij dat als werk van Hals was verkocht. Zo kwam Judith Leyster langzaam weer tevoorschijn, en sindsdien is er steeds meer aandacht voor haar werk.

Vandaag hangt De vrolijke drinker in het Rijksmuseum, met haar eigen naam ernaast. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar het heeft lang geduurd. Kijk nog eens naar die lach. Hij is niet alleen van de drinker. Hij is ook een beetje van haar.

De redactie van Topstukken