Een stier op ware grootte

Hij staat er alsof hij elk moment kan gaan lopen. Een jonge stier, bruin met wit, kijkt je aan vanaf een doek van meer dan drie meter breed. Naast hem ligt een koe, links liggen schapen met een lam, en achter een boom staat een boer met één hand tegen de stam. Achter hen strekt een vlakke Hollandse wei zich uit tot aan de horizon, onder een grote, wisselende lucht. Het is De stier van Paulus Potter, uit 1647, een van de bekendste schilderijen in het Mauritshuis in Den Haag.

Potter was toen ongeveer tweeëntwintig jaar oud. Hij werd in 1625 in Enkhuizen geboren en legde zich al jong toe op dieren in het landschap: koeien, schapen, paarden en geiten. Meestal schilderde hij die op klein formaat, met veel oog voor detail. Met De stier deed hij iets heel anders. Hij gaf een gewoon boerendier een formaat dat in die tijd eerder werd gebruikt voor grote historiestukken en portretten.

Het effect is overweldigend. De stier is ongeveer op ware grootte geschilderd, en wie voor het doek staat, kijkt een beetje omhoog. Je ziet het krullende haar op zijn kop, de glans van zijn neus en de plooien in zijn huid. Op zijn rug en flank zitten vliegjes. Kijk ook eens naar de grond voor de dieren: daar zit een kikker, en wat verderop ligt een hoopje mest. Potter schildert niet alleen een mooi dier, maar ook alles wat erbij hoort.

Toch is de stier niet precies zoals hij in het echt zou zijn. Kenners hebben opgemerkt dat de verhoudingen niet overal kloppen. Het lijkt erop dat Potter zijn dier samenstelde uit losse studies, misschien zelfs van verschillende dieren. Zo kon hij elk onderdeel zo goed mogelijk weergeven. Het resultaat is geen momentopname, maar een portret van een stier zoals je je hem voorstelt: krachtig, jong en vol leven.

‘Potter gaf het de grootte en de aandacht die anderen bewaarden voor koningen en helden.’

Ook het landschap verdient aandacht. Rechts, achter de poten van de stier, zie je een wei vol kleinere koeien, en in de verte een kerktoren en een paar boerderijen tussen de bomen. Uit een schoorsteen kringelt rook. Boven de wei pakken donkere wolken samen, terwijl het licht op de voorgrond nog helder is. Hoog in de lucht vliegt een vogel. Zo zet Potter twee werelden naast elkaar: dichtbij levensgroot en tastbaar, ver weg klein en luchtig.

Het schilderij kwam later in de collectie van de stadhouders. Toen Franse troepen in 1795 de Republiek binnenvielen, werd een groot deel van die collectie naar Parijs gebracht. Ook De stier ging mee, en in het Louvre werd hij een van de meest bewonderde schilderijen. Pas in 1815, na de val van Napoleon, keerde hij terug naar Nederland.

Potter zelf heeft dat allemaal niet meer meegemaakt. Na De stier woonde en werkte hij nog in Den Haag en in Amsterdam. Hij werkte hard en schilderde veel, maar zijn loopbaan was kort. Begin 1654 overleed hij in Amsterdam, op achtentwintigjarige leeftijd. Toch geldt hij nog altijd als een van de grote dierenschilders van de Gouden Eeuw.

Ga je kijken in het Mauritshuis, neem dan even afstand. Van dichtbij zie je de vliegjes, de haren en de kikker. Van verder weg zie je pas hoe de stier zich aftekent tegen de lucht, en hoe de wei achter hem wegloopt tot aan de horizon. Het is een schilderij dat je eigenlijk twee keer moet bekijken: één keer met je neus erbovenop, en één keer van een flink eind terug.

Een stier, een koe, een paar schapen en een boer. Het is een eenvoudig onderwerp, maar Potter gaf het de grootte en de aandacht die anderen bewaarden voor koningen en helden. Misschien is dat wat dit doek ons vertelt: dat een gewoon dier in een gewone wei net zo goed een topstuk kan zijn.

De redactie van Topstukken