Een kamer om tot rust te komen

Een houten bed met een rode deken. Twee stoelen met biezen zittingen. Een tafeltje met een waskom en een kan, een spiegel aan de wand, een paar schilderijtjes. Het raam staat op een kier. Het is de slaapkamer van Vincent van Gogh in het Gele Huis in Arles, en hij schilderde haar in oktober 1888.

Van Gogh was in februari van dat jaar uit Parijs naar het zuiden van Frankrijk vertrokken, op zoek naar licht en kleur. In Arles huurde hij een deel van een geel huis aan de Place Lamartine. Hij droomde ervan om er een plek voor kunstenaars van te maken, waar schilders samen konden wonen en werken. Hij richtte het huis met zorg in en keek uit naar de komst van zijn collega Paul Gauguin.

In zijn brieven aan zijn broer Theo beschreef hij het schilderij uitgebreid. Het moest rust uitstralen, of slaap in het algemeen. De kleuren moesten het werk doen: vlak en helder, zonder slagschaduwen, zoals in de Japanse prenten die hij zo bewonderde. Wie ernaar keek, schreef hij, moest zijn hoofd of eigenlijk zijn verbeelding kunnen laten rusten. Zelfs de brede lijnen van de stevige meubels moesten volgens hem onwrikbare rust uitdrukken.

Kijk eens goed rond in de kamer. Boven het bed hangen twee portretjes van vrienden van Van Gogh. Aan de kapstok hangen kleren en een strohoed, naast het bed hangt een handdoek. De vloer is van rode tegels, het bed is van geel hout. Het zijn allemaal gewone dingen, maar Van Gogh geeft ze heldere, krachtige kleuren. Zo wordt een eenvoudig interieur een schilderij vol energie, en tegelijk een plek waar je zou willen gaan liggen.

‘Het is een beeld van een thuis, gemaakt door iemand die zo naar rust en gezelschap verlangde.’

Toch is het geen gewone kamer. De vloer lijkt omhoog te kantelen en de muren lopen schuin. Dat komt deels doordat de echte kamer niet rechthoekig was: een van de wanden stond scheef. Van Gogh overdreef dat nog, en het resultaat is een ruimte die tegelijk huiselijk en een beetje wankel aanvoelt.

De kleuren die we nu zien, zijn niet precies de kleuren die Van Gogh schilderde. De muren beschreef hij als bleek violet. Door de tijd is het rode pigment in die verf verbleekt, waardoor de muren nu blauw lijken. Onderzoekers hebben met digitale reconstructies laten zien hoe de kamer er oorspronkelijk waarschijnlijk uitzag: warmer, en met nog sterkere contrasten.

Van Gogh was zo gehecht aan dit beeld dat hij het later nog twee keer schilderde. Het eerste doek raakte beschadigd door vocht toen hij in het ziekenhuis lag. In september 1889 maakte hij daarom een tweede versie op hetzelfde formaat, en een kleinere voor zijn moeder en zus. Die versies hangen nu in Chicago en Parijs. De eerste, uit 1888, hangt in het Van Gogh Museum in Amsterdam.

De weken na het schilderen waren onrustig. Gauguin kwam eind oktober, de samenwerking liep al snel stroef, en in december kreeg Van Gogh een ernstige crisis. Juist daarom raakt dit schilderij zo. Het is een beeld van een thuis, gemaakt door iemand die zo naar rust en gezelschap verlangde.

Kijk nog eens naar het bed. Er liggen twee kussens. Er staan twee stoelen. Veel in deze kamer lijkt in tweeën te zijn, alsof hij op iemand wacht. Wie in het Van Gogh Museum voor het doek staat, ziet hoe zeker en snel hij werkte, met zichtbare penseelstreken in elk vlak. Het is een kamer om tot rust te komen, en tegelijk een kamer vol hoop.

De redactie van Topstukken