Een brief die we nooit zullen lezen

Een vrouw staat bij een tafel en leest een brief. Ze houdt het papier met beide handen vast, dicht bij haar borst, en buigt haar hoofd een beetje naar voren. Ze draagt een blauw jak dat oplicht in het daglicht dat van links naar binnen valt. Achter haar hangt een grote landkaart aan de muur. Op tafel liggen papieren en een parelsnoer. Meer laat Johannes Vermeer ons niet zien. Toch hoort dit kleine doek in het Rijksmuseum bij de stilste en mooiste schilderijen die hij maakte, en het is het eerste schilderij in deze podcast.

Vermeer schilderde het rond 1663 in Delft, de stad waar hij zijn hele leven woonde en werkte. Er zijn zo’n vijfendertig schilderijen van hem bekend, en op veel daarvan zien we een vrouw alleen in een kamer, bezig met iets eenvoudigs: schenken, schrijven, musiceren of lezen. Het zijn geen verhalen met een begin en een eind. Het zijn momenten, vastgehouden in verf.

Kijk eerst naar het blauw. Het jak van de vrouw is opgebouwd uit lichte en donkere tonen van dezelfde kleur, van bijna wit waar het licht valt tot diep blauw in de plooien. Vermeer gebruikte daarvoor ultramarijn, een pigment dat werd gemaakt van de halfedelsteen lapis lazuli en dat duurder was dan bijna alle andere verven. Ook de bekleding van de stoelen is blauw, met koperen spijkers die hier en daar een lichtpuntje vangen. Bij een restauratie werd een oude, vergeelde vernislaag verwijderd. Sindsdien is het blauw weer fris, en zie je beter hoe zorgvuldig het is opgebouwd.

Het raam zelf zien we niet. We zien alleen wat het licht doet. Het valt over de witte muur, glijdt langs de kaart en raakt het gezicht en de handen van de vrouw. Op de muur tekenen zich zachte schaduwen af. Vermeer schildert geen harde randen: alles gaat geleidelijk in elkaar over. Daardoor voelt de kamer rustig en ruim aan, ook al is het doek nog geen halve meter hoog.

‘Topstukken zijn niet altijd groot en spectaculair. Soms zijn ze klein, dichtbij en vol aandacht.’

Dan de brief. Wat erin staat, weten we niet. Haar lippen staan een klein beetje open, alsof ze de woorden zachtjes meeleest. Op tafel ligt nog een vel papier, misschien een blad dat ze al gelezen heeft. Is het een liefdesbrief? Een bericht van iemand die ver weg is? De landkaart achter haar heeft veel kijkers op dat idee gebracht, want een kaart doet denken aan reizen en aan de wereld buiten deze kamer. Maar Vermeer geeft geen antwoord. Hij laat ons alleen kijken naar iemand die helemaal opgaat in wat ze leest.

Ook over haar figuur is veel geschreven. Onder het ruime jak lijkt haar buik wat bol, en sommige kijkers hebben zich afgevraagd of ze in verwachting is. Anderen wijzen erop dat zulke wijde jakken in die tijd gewoon in de mode waren. Ook hier legt Vermeer zich niet vast. Juist die openheid maakt dat je steeds opnieuw wilt kijken.

De kaart aan de wand is niet verzonnen. Onderzoekers hebben vastgesteld dat Vermeer een bestaande kaart van Holland en West-Friesland schilderde. Kaarten waren in die tijd kostbare en gewilde voorwerpen, die in Hollandse huizen aan de muur hingen. Vermeer liet ze vaker terugkomen in zijn werk en schilderde ze met dezelfde aandacht als een gezicht of een stuk stof. Hier is de kaart donker en wat vaag gehouden, zodat de vrouw er helder tegen afsteekt.

Het schilderij hangt sinds 1885 in het Rijksmuseum, het jaar waarin het museumgebouw in Amsterdam openging. Tot de collectie van het museum horen nog meer werken van Vermeer, zoals De liefdesbrief en Het melkmeisje, waarover je in een latere aflevering meer hoort. Wie ze na elkaar bekijkt, ziet hoe Vermeer steeds terugkeerde naar hetzelfde zachte licht en dezelfde rust, en toch elke keer iets nieuws vond.

Daarom begint deze podcast hier. Niet bij een veldslag of een koning, maar bij een vrouw die een brief leest in een stille kamer. Topstukken zijn niet altijd groot en spectaculair. Soms zijn ze klein, dichtbij en vol aandacht. En soms laten ze je, net als deze brief, achter met een vraag die je zelf mag invullen.

De redactie van Topstukken